मराठी व्याकरण नोट्स डाउनलोड करा

मराठी व्याकरण नोट्स डाउनलोड करा Marathi Vyakaran Notes

मराठी व्याकरण नोट्स डाउनलोड करा

सामान्य विज्ञान विषयाचे नोट्स डाउनलोड करा

  • Bal Sudharana Kayde Pdf Download
    Bal Sudharana Kayde Pdf Download Megabharti Mock Test Series Solve Now For Free Online Mock Test Solve Now For Latest Govt Jobs Notification Visit Now Free Online Live Video Lectures Watch Now Bal Sudharana Kayde Pdf Download. Women Reform low in India.Mahila Kayde in Marathi Pdf Download. Mahila Sudharana v Kayde Pdf Download.
  • Mahila Sudharana Kayde Pdf Download
    Mahila Sudharana Kayde Pdf Download Bhartatil Mahila Sudharana Kayde Megabharti Mock Test Series Solve Now For Free Online Mock Test Solve Now For Latest Govt Jobs Notification Visit Now Free Online Live Video Lectures Watch Now Mahila Sudharana Kayde Pdf Download. Women Reform low in India.Mahila Kayde in Marathi Pdf Download. Mahila Sudharana v Kayde […]

इतर महत्वाच्या विषयाचे नोट्स डाउनलोड करा

    इतर महत्वाच्या लिंक्स

    सर्व विषयाचे सराव प्रश्नसंच डाउनलोड करा

    Mpsc मोफत ऑनलाइन टेस्ट सिरिज Join Now

    नवीन सरकारी नोकरी अपडेट्स Visit Now

    मराठी व्याकरण काळ व त्याचे प्रकार

    मराठी व्याकरण काळ व त्याचे प्रकार

    मराठी व्याकरण काळ व त्याचे प्रकार

    ·🌿         वाक्यात दिलेल्या क्रियापदावरून जसा क्रियेचा बोध होतो, तसेच ती क्रिया कोणत्या वेळी घडत आहे याचाही बोध होतो त्याला ‘काळ’असे म्हणतात.

    ·🌿         काळाचे प्रमुख 3 प्रकार पडतात.

    1.     वर्तमान काळ

    2.     भूतकाळ    

    3.     भविष्यकाळ 

     🌿🌿वर्तमानकाळ :🌿🌿

    क्रियापदाच्या रूपावरून क्रिया आता घडते आहे असे जेव्हा समजते तेव्हा तो काळ ‘वर्तमानकाळ’ असतो.

    उदा.    

    a.     मी आंबा खातो.

    b.    मी क्रिकेट खेळतो.

    c.     ती गाणे गाते.

    d.    आम्ही अभ्यास करतो.

    वर्तमानकाळाचे 4 उपप्रकार घडतात.

    i) साधा वर्तमान काळ

    🌿जेव्हा क्रिया ही वर्तमानकाळात घडते तेव्हा त्याला ‘साधा वर्तमानकाळ’ असे म्हणतात.

    उदा.    

    a.     मी आंबा खातो.

    b.    कृष्णा क्रिकेट खेळतो.

    c.     प्रिया चहा पिते.

    🌷🌷ii) अपूर्ण वर्तमान काळ / चालू वर्तमानकाळ🌷🌷

    जेव्हा एखादी क्रिया वर्तमान काळात असून ती अपूर्ण किंवा चालू असे तेव्हा त्या वर्तमान काळाला ‘अपूर्ण किंवा चालू वर्तमानकाळ’म्हणतात.

    उदा.    

    a.     सुरेश पत्र लिहीत आहे.

    b.    दिपा अभ्यास करीत आहे.

    c.     आम्ही जेवण करीत आहोत.

    🌷🌷iii) पूर्ण वर्तमान काळ🌷🌷

    जेव्हा क्रिया ही वर्तमानकाळातील असून ती नुकतीच पूर्ण झालेली असेल तेव्हा त्याला ‘पूर्ण वर्तमानकाळ’ असे म्हणतात.

    उदा.    

    a.     मी आंबा खाल्ला आहे.

    b.    आम्ही पेपर सोडविला आहे.

    c.     विधार्थ्यांनी अभ्यास केला आहे.

    🌷🌷iv) रीती वर्तमानकाळ / चालू पूर्ण वर्तमानकाळ🌷🌷

    वर्तमानकाळात एखादी क्रिया सतत घडत असल्याची रीत दाखविली तर त्याला ‘रीती वर्तमानकाळ’ असे म्हणतात.

    उदा.    

    a.     मी रोज फिरायला जातो.

    b.    प्रदीप रोज व्यायाम करतो.

    c.     कृष्णा दररोज अभ्यास करतो.

    🌷🌷भूतकाळ :🌷🌷

    जेव्हा क्रियापदाच्या रूपावरून क्रिया पूर्वी घडून गेलेली असते. असा बोध होतो तेव्हा त्या काळाला ‘भूतकाळ’ असे म्हणतात.

    उदा.    

    a.     राम शाळेत गेला.

    b.    मी अभ्यास केला.

    c.     तिने जेवण केले.

    भूतकाळचे 4 उपप्रकार पडतात.

    🌷🌷i) साधा भूतकाळ🌷🌷

    एखादी क्रिया ही अगोदर घडून गेलेली असते व त्या संदर्भात जेव्हा बोलले जाते तेव्हा त्या काळास ‘साधा भूतकाळ’ असे म्हणतात.

    उदा.    

    a.     रामने अभ्यास केला

    b.    मी पुस्तक वाचले.

    c.     सिताने नाटक पहिले.

    🌷🌷ii) अपूर्ण/चालू भूतकाळ🌷🌷

    एखादी क्रिया मागील काळात चालू होती किंवा घडत होती म्हणजेच त्यावेळेस ती क्रिया अपूर्ण होती तेव्हा क्रियेच्या त्या अवस्थेला ‘अपूर्ण भूतकाळ/चालू भूतकाळ’ असे म्हणतात.

    उदा.    

    a.     मी आंबा खात होतो.

    b.    दीपक गाणे गात होता.

    c.     ती सायकल चालवत होती.

    🌷🌷iii) पूर्ण भूतकाळ🌷🌷

    एखादी क्रिया मागील काळात पूर्ण झालेली असते किंवा ती क्रिया पुर्णपणे संपलेली असते, असा जेव्हा अंदाज येतो तेव्हा त्याला ‘पूर्ण भूतकाळ’ असे म्हणतात.

    उदा.    

    a.     सिद्धीने गाणे गाईले होते.

    b.    मी अभ्यास केला होता.

    c.     त्यांनी पेपर लिहिला होता.

    d.    राम वनात गेला होता.

    🌷🌷iv) रीती भूतकाळ / चालू पूर्ण भूतकाळ🌷🌷

    भूतकाळात एखादी क्रिया सातत्याने घडत आलेली असून ती क्रिया पूर्ण देखील झालेली असते. अशा काळाला ‘चालू-पूर्ण भूतकाळ’ किंवा ‘रीती भूतकाळ’ असे म्हणतात.

    उदा.

    a.     मी रोज व्यायाम करीत होतो/असे.

    b.    ती दररोज मंदिरात जात होती/असे.

    c.     प्रसाद नियमित शाळेत जात होता/असे. 

     🌷🌷भविष्यकाळ :🌷🌷

    क्रियापदाच्या रूपावरुन जेव्हा एखादी क्रिया ही पुढे घडणार आहे, याची जाणीव होते, तेव्हा त्या काळाला ‘भविष्यकाळ’ असे म्हणतात.

    उदा.    

    a.     मी सिनेमाला जाईल.

    b.    मी शिक्षक बनेल.

    c.     मी तुझ्याकडे येईन.

    🌷🌷i) साधा भविष्यकाळ🌷🌷

    जेव्हा एखादी क्रिया पुढे घडणार असेल असा बोध होतो अशा वेळी ‘साधा भविष्यकाळ’ असतो.

    उदा.    

    a.     उधा पाऊस पडेल.

    b.    उधा परीक्षा संपेल.

    c.     मी सिनेमाला जाईल.

    🌷🌷ii) अपूर्ण / चालू भविष्यकाळ🌷🌷

    जेव्हा एखादी क्रिया ही भविष्यकाळामध्ये चालू असेल किंवा पूर्ण झाली नसेल तेव्हा त्याला ‘अपूर्ण भविष्यकाळ’ असे म्हणतात.

    उदा.    

    a.     मी आंबा खात असेल.

    b.    मी गावाला जात असेल.

    c.     पूर्वी अभ्यास करत असेल.

    d.    दिप्ती गाणे गात असेल.

    🌷🌷iii) पूर्ण भविष्यकाळ🌷🌷

    जेव्हा एखादी क्रिया ही भविष्यकाळातील असून ती पूर्ण झाल्याची जाणीव झालेली असते तेव्हा त्याला ‘पूर्ण भविष्यकाळ’ असे म्हणतात.

    उदा.    

    a.     मी आंबा खाल्ला असेल.

    b.    मी गावाला गेलो असेल.

    c.     पूर्वाने अभ्यास केला असेल.

    d.    दिप्तीने गाणे गायले असेल.

    🌷🌷iv) रीती भविष्यकाळ / चालू पूर्ण भविष्यकाळ🌷🌷

    जेव्हा एखादी क्रिया ही भविष्यात नेहमी घडणारी असेल, तर त्याला ‘रीती/ चालू पूर्ण भविष्यकाळ’ असे म्हणतात.

    उदा.    

    a.     मी रोज व्यायाम करत जाईल.

    b.    पूर्वी रोज अभ्यास करत जाईल.

    c.     सुनील नियमित शाळेत जाईल.

    मराठी व्याकरण काळ व त्याचे प्रकार Marathi Vyakaran Kalache Prakar

    मराठी व्याकरण शब्दयोगी अव्यय

    मराठी व्याकरण शब्दयोगी अव्यय

    मराठी व्याकरण शब्दयोगी अव्यय नामांना जोडून येणा-या अव्ययांना शब्दयोगी अव्यय असे म्हणतात. जी अव्यये नाम, सर्वनाम किंवा तत्सम शब्द यांना जोडून येतात आणि त्यांचा (वाक्यातील) इतर शब्दांशी संबंध दर्शवितात त्यांना शब्दयोगी अव्यय म्हणतात.  

    शब्दयोगी अव्यव नेहमी एखाद्या नामाला किंवा नामाचे कार्य करणार्‍या शब्दाला जोडूनच येतात.    

    शब्दयोगी अव्यय सामान्यतः नामांना जोडून येतात असे असले तरी शब्दयोगी अव्यय क्रियापद आणि क्रियाविशेषण यांनाही कधी कधी जोडून येतात.जसे येईपर्यंत, बसल्यावर, जाण्यापेक्षा, बोलण्यामुळे परवापासून, यंदापेक्षा, केंव्हाच, थोडासुद्धा इत्यादी.       

    उदा:     

    टेबलाखाली   

    वरील वाक्यात खाली हा शब्द अव्यय आहे.          

    🌷🌷शब्दयोगी अव्ययाचे प्रकार 🌷🌷       

    १. कालवाचक  

    अ. काल कामाला सुट्टी होती.

    आ. मी दररोज अभ्यास करतो.     

    वरील वाक्यातील काल, दररोज हे शब्द त्या त्या वाक्यातील क्रिया केव्हा, किती वेळा घडली हे दाखवतात. ही अव्यये क्रिया घडण्याची वेळ किंवा काळ दाखवितात; म्हणून त्यांना कालवाचक क्रियाविशेषण अव्यये असे म्हणतात.         

    कालवाचक अव्ययवाचे दोन प्रकार पडतात.  

    🌷🌷अ) कालदर्शक :-      🌷🌷

    पावेतो, नंतर, आधी, पुढे, पूर्वी इ.              

    उदा.

    १) आज पावेतो मी आंबा खाल्ला नाही.

    २) यापुढे मी जाणार नाही.

    ३) सकाळनंतर मी तिकडे जाणार आहे.        

    🌷🌷ब) गतिवाचक :-  🌷🌷

    पासून, पर्यंत, मधून, खालून, आतून इ.        

    उदा :

    अ) कालपासून माझी परीक्षा सुरू झाली.

    आ) उद्या पर्यंत ते दुकान बंद राहील.        

    🌷🌷२. स्थलवाचक –    🌷🌷      

    अ. परमेश्वर सर्वत्र असतो.                   

    आ. येथून घर जवळ आहे.                          

    वरील वाक्यातील सर्वत्र, येथून हे शब्द वाक्यातील क्रिया घडण्याचे स्थळ लिंवा ठिकाण दाखवितात; म्हणून त्यांना स्थलवाचक क्रियाविशेषण अव्यये असे म्हणतात.          

    🌷🌷३. करणवाचक – 🌷🌷

    करवी, योगे, हाती, द्वारा, कडून, मुळे इ.        

    उदा.  

    १. सावलीमुळे कपडे लवकर वाळत नाही.

    २. सिंहाकडून हरिण मारले गेले.

    ४. व्यतिरेक वाचक

    🌷🌷४. व्यतिरेकवाचक –  🌷🌷      

    विना, शिवाय, खेरीज, परवा, वाचून, व्यतिरिक्त इ.          

    उदा.  

    १. तुझ्याशिवाय मला करमत नाही.

    २. त्याच्या खेरीज दूसरा कोणताही चालेल.      

    🌷🌷४. व्यतिरेकवाचक –🌷🌷        

    विना, शिवाय, खेरीज, परवा, वाचून, व्यतिरिक्त इ.          

    उदा.  

    १. तुझ्याशिवाय मला करमत नाही.

    २. त्याच्या खेरीज दूसरा कोणताही चालेल.          

    🌷🌷५. हेतुवाचक –   🌷🌷      

    कारणे, करिता, अर्थी, प्रीत्यर्थ, निमित्त, स्थव इ.          

    उदा.  

    १. यश मिळविण्याकरिता मेहनत लागते.

    २. जगण्यासाठी अन्न हवेच.      

    🌷🌷६. तुलनावाचक –  🌷🌷     

    पेक्षा, तर, तम, मध्ये, परिस इ.        

    उदा.  

    १) माणसांपेक्षा मेंढर बरी.

    २) गावामध्ये संजय सर्वात हुशार आहे.           

    7. योग्यतावाचक

    योग्य, सारखा, जोगा, सम, समान, प्रमाणे, बरहुकूम इ.          

    उदा.  

    १) तो ड्रेस माझा सारखा आहे.

    २) आम्ही दोघे समान उंचीचे आहोत.        

    🌷🌷८. कैवल्यवाचक –  🌷🌷      

    च, मात्र, ना, पण, फक्त, केवळ इ.          

    उदा.  

    १) विराटच आपला सामना जिंकवेल.

    २) किरण मात्र आपल्या सोबत येणार नाही.    

    🌷🌷९. संग्रहवाचक –  🌷🌷          

    सुद्धा, देखील, हि, पण, बरिक, केवळ, फक्त इ.        

    उदा.  

    १) मी देखील त्या कार्यक्रमात सहभागी होईल.

    २) रामही भक्तासाठी धावून येईल.

    🌷🌷१०. संबंधवाचक – 🌷🌷 

    विशी, विषयी, संबंधी इ.             

    उदा.  

    १) देवाविषयी आपल्या मनात फार भक्ति आहे.

    २) त्यासंबंधी मी काहीच बोलणार नाही.      

    🌷🌷११. साहचर्यवाचक – 🌷🌷           

    बरोबर, सह, संगे, सकट, सहित, सवे, निशी, समवेत इ.       

    🌷🌷१२. भागवाचक 🌷🌷–            

    पैकी, पोटी, आतून      

    🌷🌷१३. विनिमयवाचक –  🌷🌷      

    बद्दल, ऐवजी, जागी, बदली इ.      

    उदा.  

    १) त्याच्या जागी मी खेळतो.

    २) सूरजची बदली पुण्याला झाली.         

    🌷🌷१४. दिक्वाचक –  🌷🌷    

    प्रत, प्रती, कडे, लागी इ.         

    उदा.  

    १. या पेपरच्या दहाप्रत काढून आण.

    २. त्याच्याकडे पैसे दिले आहेत मी.

    🌷🌷१५. विरोधवाचक –🌷🌷     

    विरुद्ध, वीण, उलटे, उलट इ.        

    उदा.  

    १) भारताविरुद्ध आज पाकिस्तानची मॅच आहे.

    २) त्याने उलट माझीच माफी मागितली.   

    🌿नामसाधित शब्दयोगी अव्यय – 

    कडे, मध्ये प्रमाणे, पूर्वी, अंती, मुळे, विषयी इ.         

    🌿विशेषणसाधित शब्दयोगी अव्यय – 

    सम; सारखा, सहित, समान, योग्य, विरुद्ध  इ.

    🌿धातुसाधित शब्दयोगी-  

    अव्यय करीता, देखील, पावेतो, लागी, लागून इ.  

    🌿क्रियाविशेषणसाधित शब्दयोगी अव्यय – 

    खालून, मागून, वरून, आतून, जवळून इ.     

    🌿संस्कृत शब्दसाधित – 

    पर्यंत, विना, समक्ष, समीप, परोक्ष इ.

    🌷🌷शुद्ध शब्दयोगी अव्यय –🌷🌷           

    च, देखील, ना, पण, मात्र, सुद्धा, हि – अशी शब्दयोगी अव्यय आहेत कि ती शब्दाला जोडून येताना मागील शब्दांची सामान्यरूपे, होत नाहीत, अशा शब्दयोगी अव्ययांना शुद्ध शब्दयोगी अव्यये असे म्हणतात. या शुद्ध शब्दयोगी अव्ययामुळे, मागील शब्दांच्या अर्थास विशेष जोर येतो.

    मराठी व्याकरण शब्दयोगी अव्यय Marathi Vyakaran Shabdyogi Avyaye

    सर्व मराठी व्याकरण नोट्स पहा किवा डाउनलोड करा

    All Government Jobs Notification Visit Now For Free Online Mock Test Solve Now For Latest Govt Jobs Notification Visit Now Free Online Live Video Lectures Watch Now

    मराठी व्याकरण पदपरिस्फोट वाक्याचे व्याकरण चालवणे

    मराठी व्याकरण पदपरिस्फोट वाक्याचे व्याकरण चालवणे

    मराठी व्याकरण पदपरिस्फोट वाक्याचे व्याकरण चालवणे’शब्दांचे व्याकरण चालविणे’ म्हणजे वाक्यातील प्रत्येक शब्दाची व्याकरणविषयक संपूर्ण माहिती सांगणे होय.  

    🌿आपण आतापर्यंत शब्दांचे आठ प्रकार, प्रत्येकाचे पोट प्रकार, नाम,किंवा सर्वनाम त्यांना होणा-या लिंग, वचन, विभक्ती या विकारांची, क्रियापदांचे काळ, अर्थ, प्रयोग, यांची संपूर्ण माहिती मिळविली.  

    🌿या माहितीच्या ‘शब्दाचे व्याकरण चालविणे’ यासाठी उपयोग होतो. यालाच ‘पदपरिस्फोट’ असेही कोणी म्हणतात.

    🌿१) नामाचे व्याकरण चालवणे :-

    🌷नाम :- मूळ शब्द, प्रकार, पोटप्रकार, लिंग, वचन, विभक्ती, विभक्तीचा अर्थ, वाक्यातील स्थान.

    उदा.

    १) त्यांनी घराला रंग दिला.

    🌿घराला :- मूळ शब्द – घर, 

    🌷प्रकार – नाम, 

    🌿 – सामान्यनाम, 

    🌿लिंग – नपुंसकलिंग, 

    🌿वचन – एकवचन, 

    🌿विभक्ती – चतुर्थी, 

    🌿विभक्तीचा अर्थ – संप्रदान, 

    🌿वाक्यातील स्थान – दिला या क्रियापदाचे अप्रत्यक्ष कर्म.

    🌷) सर्वनामाचे व्याकरण चालवणे :-

    🌿सर्वनाम :- मूळ शब्द, प्रकार, पोटप्रकार, लिंग, वचन, विभक्ती, विभक्तीचा अर्थ, वाक्यातील स्थान.

    उदा.  

    १) मी स्वत: एक कविता केली आहे.

    🌿स्वत: :- मूळ शब्द – स्वत:, 

    🌿प्रकार – सर्वनाम, 

    🌿पोटप्रकार – आत्मवाचक सर्वनाम, 

    🌿लिंग – उभयलिंगी, 

    🌿वचन – एकवच, 

    🌿विभक्ती – प्रथमा, 

    🌿विभक्तीचा अर्थ – कर्ता, 

    🌿वाक्यातील स्थान – कर्ता.

    🌷🌷३) विशेषणाचे व्याकरण चालवणे :-🌷🌷

    🌿विशेषण :- मूळ शब्द, प्रकार, पोटप्रकार, कोणत्या विशेष्याबद्दल (नामाबद्दल) माहिती देते ते विशेष्य.

    उदा.  

    १) बागेत चार माळी काम करत होते.

    🌿चार :- मूळ शब्द – चार, 

    🌿प्रकार – विशेषण, 

    🌿पोटप्रकार – संख्याविशेषण.  

    🌿माळी या विशेष्याबद्दल (नामाबद्दल) विशेष माहिती देते

    🌷४) क्रियापदाचे व्याकरण चालवणे :-🌷

    🌿क्रियापद :- मूळ धातू, क्रियापदाचा प्रकार, रूप, अर्थ, काळ, लिंग, वचन, पुरुष, वाक्याचा प्रयोग.

    उदा.  

    १) संतोष अभ्यास करत होता.

    🌿करत होता :- मूळ धातू – कर, 

    🌿क्रियापदाचा प्रकार – संयुक्त क्रियापद, 

    🌿रूप – करुणरूप,

    🌿अर्थ – स्वार्थ, 

    🌿काळ – अपूर्ण भूतकाळ, 

    🌿लिंग – पुल्लिंग, 

    🌿वचन – एकवचन, 

    🌿पुरुष – तृतीय पुरुष, 

    🌿प्रयोग – कर्तरी.

    🌷🌷५) अव्ययांचे व्याकरण चालवणे :-🌷🌷

    🌿अव्यय :- मूळ शब्द, प्रकार, पोटप्रकार, असल्यास काही विशेष माहिती.

    उदा.

    १) मी व माझा भाऊ रोज देवाला नमस्कार करतो.

    🌿व :- मूळ शब्द – व, 

    🌿प्रकार – उभयान्वयी अव्यय, 

    🌿पोटप्रकार – समुच्चयबोधक, 

    🌿’मी’ , ‘भाऊ’ या दोन शब्दांना जोडणारे.

    सर्व मराठी व्याकरण नोट्स पहा किवा डाउनलोड करा

    All Government Jobs Notification Visit Now For Free Online Mock Test Solve Now For Latest Govt Jobs Notification Visit Now Free Online Live Video Lectures Watch Now

    मराठी व्याकरण वर्णमाला

    मराठी व्याकरण वर्णमाला Marathi Vyakaran Varnmala

    मराठी व्याकरण वर्णमाला Marathi Vyakaran Varnmala

    वर्ण – आपल्या तोंडावाटे पडणार्‍या मूल ध्वनीला वर्ण असे म्हणतात.

    ·         मराठीत एकूण 48 वर्ण आहेत.

    1. स्वर

    2. स्वरादी

    3. व्यंजन

    1. स्वर : ज्यांचा उच्चार करतांना जिभेचा मुखातील कोठल्याही अवयवांशी स्पर्श होत नाही त्यांना स्वर असे म्हणतात.

    अ, आ, इ, ई, ल्र, उ, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ, ऋ

    स्वरांचे मुख्य प्रकार दोन आहेत.

    अ, इ, ऋ, उ

    2. दीर्घ स्वर : ज्या स्वरांचा उच्चार करण्यास जास्त वेळ लागतो त्यांना दीर्घ स्वर असे म्हणतात.

    ·         आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ

    स्वरांचे इतर प्रकार

    1. सजातीय स्वर : एकाच उच्चार स्थांनामधून जाणार्‍या स्वरांना सजातीय स्वर असे म्हणतात.

      2. विजातीय स्वर : भिन्न उच्चार स्थांनामधून उच्चारल्या जाणार्‍या स्वरांना विजातीय स्वर असे म्हणतात.

    अ-ई, उ-ए, ओ-ऋ

    3. संयुक्त स्वर : दोन स्वर मिळून तयार होणार्‍या स्वरांना संयुक्त स्वर असे म्हणतात.

      ए – अ+इ/ई

    ऐ – आ+इ/ई

    ओ – अ+उ/ऊ

    औ – आ+उ/ऊ

    2. स्वरादी : ज्याचा उच्चार करण्याअधी स्वर येतो त्यांना स्वरादी असे म्हणतात.

    स्वर + आदी – स्वरादी

    मुख्य दोन स्वरादी – अं, अः

    स्वरादी मध्ये अनुस्वार व विसर्ग यांचा समावेश होतो.

    नवे दोन स्वरदी : ओ, औ

    हे नवे स्वरादी इंग्लिश भाषेतून आलेले आहेत.

    उदा. बॅट, बॉल

    3.व्यंजन : एकूण व्यंजन 34 आहेत.

    ज्याचा उच्चार करतांना जिभेचा कंठ, टाळू, मुर्धा, दात, ओठ, या अवयवांशी स्पर्श होतो त्यांना व्यंजन असे म्हणतात.

    ·    

        व्यंजनाचे पाच प्रकारात वर्णन केले जाते.

    1. स्पर्श व्यंजन (25)

    2. अर्धस्वर व्यंजन (4)

    3. उष्मा, घर्षक व्यंजन (3)

    4. महाप्राण व्यंजन (1)

    5. स्वतंत्र व्यंजन (1)

    🌿1. स्पर्श व्यंजन : एकूण व्यंजन 25 आहेत.

    ज्याचा उच्चार करतांना फुफुसातील हवा तोंडावाटे बाहेर पडतांना टाळू, कंठ, मुर्धा, दात, व ओठ यांचा स्पर्श

    करून बाहेर निघते म्हणून त्यांना स्पर्श व्यंजन म्हणतात.

    उदा. क, ख, ग, घ, ड

    च, छ, ज, झ, त्र

    ट, ठ, ड, द, ण

    त, थ, द, ध, न

    प, फ, ब, भ, म

    1. कठोर वर्ण – ज्या वर्णाचा उच्चार करण्यास जोर द्यावा लागतो त्यांना कठोर वर्ण असे म्हणतात.

    उदा. क, ख

    च, छ

    ट, ठ

    त, थ

    प, फ

    2. मृद वर्ण – ज्या वर्णाचा उच्चार सौम्यपणे होतो त्यांना मृद वर्ण असे म्हणतात.

    उदा. ग, घ

    ज, झ

    ड, ढ

      द, ध

    ब ,भ

      3. अनुनासिक वर्ण – ज्या वर्णाचा उच्चार त्याच्या उच्चार स्थानासोबत काही अंशी नाकातूनही केल्या जातो त्यास अनुनासिक असे म्हणतात.

    उदा. ड, त्र, ण, न, म

    सर्व मराठी व्याकरण नोट्स पहा किवा डाउनलोड करा

    All Government Jobs Notification Visit Now For Free Online Mock Test Solve Now For Latest Govt Jobs Notification Visit Now Free Online Live Video Lectures Watch Now

    मराठी व्याकरण उभयान्वयी अव्यय व प्रकार

    मराठी व्याकरण उभयान्वयी अव्यय व त्याचे प्रकार

    मराठी व्याकरण उभयान्वयी अव्यय व त्याचे प्रकार

    · 🌿        दोन शब्द किंवा दोन वाक्यात जोडणार्‍या शब्दांना ‘उभयान्वयी अव्यय’ म्हणतात. 

    ·🌿         उभायान्वयी अव्ययाचे 2 प्रकार पडतात.

    1.     समानत्वदर्शक / प्रधानत्वसूचक उभयानव्यी अव्यय   

    2.     असमानत्वदर्शक / गौणत्वसूचक उभयानव्यी अव्यय

    🌿🌿उभयान्वी अव्यव🌿🌿

    समानत्वदर्शक उभयान्वयी अव्यय/ प्रधानत्वसूचक :

    ·         जेव्हा उभयान्वयी अव्ययांनी जोडलेले दोन वाक्य हे समान दर्जाचे असतात म्हणजे ती वाक्य स्वतंत्र असतात ते एकमेकांवर असलंबून नसतात. अशी वाक्य म्हणून येतात.

    ·         यांचे पुढील 4 प्रकार पडतात.

    🌷🌷समानत्वदर्शक उभयान्वी  अव्यव🌷🌷

    1. समुच्चयबोधक उभयान्वयी अव्यय –

    ·🌿         ही उभयान्वयी दोन स्वतंत्र वाक्यांना जोडतात तसेच पहिल्या विधानात/ वाक्यात आणखी भर टाकण्याचे काम करतात.

    ·         उदा. व, अन्, आणि आणखी, न, शि, शिवाय, आणिक इत्यादी.

    1.     घरी पाहुणे आले आणि लाईट गेली.

    2.     राम शाळेत जाण्यासाठी निघाला व पाऊस आला.

    3.     आज डब्यात भाजी, पोळी आणली अन् लोनचेण आहे.

    4.     चिमणीने घरट्याबाहेर मान काढली व किलबिलाट केला.

    2. विकल्पबोधक उभयान्वयी अव्यय –

    ·         ही उभयान्वयी अव्यये वाक्यातील दिलेल्या गोष्टीपैकी एकालाच पसंती दर्शवतात.

    ·         उदा. अथवा, वा, की, किंवा, अगर इत्यादी.

    1.     तुला चहा हवा की कॉफी ?

    2.     करा किंवा मरा.

    3.     सिनेमाला येतोस की, घरी जातोस ?

    3. न्यूनत्वबोधक उभयान्वयी अव्यय –

    ·         पहिल्या वाक्यातील कमीपणा किंवा उणीव दर्शवणारे वाक्य या उभयान्वयी अव्ययाने जोडले जातात.

    ·         उदा. परंतु, पण, बाकी, किंतु, परी इत्यादी.

    1.     मरावे, परी किर्तीरूपी उरावे.

    2.     लग्न छान झाले पण जेवण बरोबर नव्हते.

    3.     त्याने अभ्यास केला, परंतु नापास झाला.

    4. परिणामबोधक उभयान्वयी अव्यय –

    ·         पहिल्या वाक्यातील एखाधा गोष्टीचा परिणाम हा समोरील वाक्यात दर्शवण्यासाठी परिणामबोधक उभयान्वयी अव्यय वापरतात.

    ·         उदा. म्हणून, याकरिता, सबब, यास्वत, तेव्हा, तस्मात इत्यादी.

    1.     तू गृहपाठ करीत नाहीस म्हणून तुला शिक्षक रागवतात.

    2.     ती नेहमी अभ्यास करते याकरिता ती नेहमी प्रथम येते.

    3.     गोडी येतांना बंद पडली, सबब मला उशीर झाला.

    असमानत्वदर्शक किंवा गौणत्वसूचक उभयान्वयी अव्यय :

    ·         उभयान्वयी अव्ययांनी जोडलेल्या दोन वाक्यांपैकी एक वाक्य प्रधान व त्याच्या तुलनेत दुसरे वाक्य गौण असते तेव्हा अशा अव्ययांना ‘असमानत्वदर्शक उभयान्वयी अव्यय’ असे म्हणतात.

    ·         यांचे पुढील 4 प्रकार पडतात.

    1. स्वरूपबोधक उभयान्वयी अव्यय –

    ·         या उभयान्वयी अव्ययामुळे एका वाक्याचे स्वरूप दुसर्‍या वाक्यात कळते.

    ·         उदा. म्हणून, म्हणजे, की, जे इत्यादी.

    1.     एक किलोमीटर म्हणजे एक हजार मीटर

    2.     तो म्हणाला, की मी हरलो.

    3.     मी मान्य करतो की, माझ्याकडून चुकी झाली.

    🌷🌷स्वरूपबोधक अव्यव🌷🌷

    2. उद्देशबोधक उभयान्वयी अव्यय –

    ·         या उभयान्वयी अव्ययांमुळे प्रधान वाक्याचा उद्देश/हेतु हा गौण वाक्यात कळतो.

    ·         उदा. म्हणून, सबब, यास्तव, कारण,की इत्यादी.

    1.     चांगले उपचार मिळावेत, यास्तव तो मुंबईला गेला.

    2.     चांगले गुण मिळावेत, म्हणून ती खूप अभ्यास करते.

    🌿🌿उद्देशबोधक अव्यव🌿🌿

    2. उद्देशबोधक उभयान्वयी अव्यय –

    ·         या उभयान्वयी अव्ययांमुळे प्रधान वाक्याचा उद्देश/हेतु हा गौण वाक्यात कळतो.

    ·         उदा. म्हणून, सबब, यास्तव, कारण,की इत्यादी.

    1.     चांगले उपचार मिळावेत, यास्तव तो मुंबईला गेला.

    2.     चांगले गुण मिळावेत, म्हणून ती खूप अभ्यास करते.

    🌷🌷उद्देश बोधक अव्यव🌷🌷

    3. करणबोधक उभयान्वयी अव्यय –

    ·         या उभयान्वयी अव्ययामुळे एका वाक्याचे कारण हे दुसर्‍या वाक्यामध्ये कळते.

    ·         उदा. कारण, का, की इत्यादी.

    1.     त्याला यश मिळाले कारण त्याने खूप मेहनत घेतली.

    2.     मला गृहशास्त्राची माहिती नाही, कारण की, माझ्या अभ्यासक्रमात तो विषय नव्हता.

    कारणबोधक अव्यव

    4. संकेतबोधक उभयान्वयी अव्यय –

    ·         या उभयान्वयी अव्ययामुळे एखादी कृती घडण्यामागे विशिष्ट अट सूचित असते. गौण वाक्यात अट (संकेत) दर्शवली जाते व प्रधान वाक्यात त्याचा परिणाम झालेला दिसतो.

    ·         उदा. जर-तर, जारी-तरी, म्हणजे, की, तर इत्यादी

    1.     जर दळण आणल तर स्वयंपाक होईल.

    2.     नोकरी मिळविली म्हणजे गाडी घेऊन देईल.

    3.     तू घरी आला की, आपण सिनेमाला जाऊ.             

    🌷🌷संकेत बोधक  उभयान्वी बोधक🌷🌷

    🌷🌷बहुव्रीही समास :🌷🌷

    §  ज्या समासातील कोणतेच पद प्रमुख नसून त्या पदाच्या अर्थापेक्षा वेगळ्या अशा वस्तूंचा किंवा व्यक्तींचा त्यामधून बोध होतो त्या समासाला बहुव्रीही समास असे म्हणतात. 

    §  उदा.    

    1. नीलकंठ                –    ज्याचा कंठ निळा आहे असा (शंकर)

    2. वक्रतुंड                   –    ज्याचे तोंड वक्र आहे असा (गणपती)

    3. दशमुख        –    ज्याला दहा तोंड आहे असा (रावण)

    §  बहुव्रीही समासाचे खालील 4 उपपक्रार पडतात.

    सर्व मराठी व्याकरण नोट्स पहा किवा डाउनलोड करा

    All Government Jobs Notification Visit Now For Free Online Mock Test Solve Now For Latest Govt Jobs Notification Visit Now Free Online Live Video Lectures Watch Now

    मराठी व्याकरण शब्दसिद्धी व त्याचे प्रकार

    मराठी व्याकरण शब्दसिद्धी व त्याचे प्रकार Marathi Vyakaran Shabdsidhi

    मराठी व्याकरण शब्दसिद्धी व त्याचे प्रकार शब्द कसा तयार झाला आहे, म्हणजे सिद्ध कसा झाला आहे यालाच ‘शब्दसिद्धी’ असे म्हणतात.

    ·        शब्दांचे खालील प्रकार पडतात.

     तत्सम शब्द :

    जे संस्कृत शब्द मराठी भाषेत जसेच्या तसे काहीही बादल न होता आले आहेत त्यांना ‘तत्सम शब्द’ असे म्हणतात.

    उदाहरणार्थ :   राजा, भूगोल, चंचू, पुष्प, परंतु, भगवान, कर, पशु, अंध, जल, दीप, पृथ्वी, तथापि, कवि, वायु, भीती, पुत्र, अधापि, मति, पुरुष, शिशु, गुरु, मधु, गंध, पिता, कन्या, वृक्ष, धर्म, सत्कार, समर्थन, उत्सव, विद्वान, संत, निस्तेज, कर, जगन्नाथ, दर्शन, उमेश, स्वामि, मंदिर, तिथी, सूर्य, स्वल्प, घृणा, पिंड, कलश, प्रात:क, दंड, पत्र, ग्रंथ, उत्तम,   आकाश पाप, मंत्र, शिखर, सूत्र, कार्य, होम, गणेश, सभ्य, कन्या, देवर्षि, वृद्ध, संसार, प्रीत्यर्थ, कविता, उपकार, परंतु, गायन, अश्रू, प्रसाद, अब्ज, राजा, संमती, घंटा, पुण्य,   बुद्धी, अभिषेक, संगती, श्रद्धा, प्रकाश, सत्कार, देवालय, तारा, समर्थन, नयन, उत्सव, दुष्परिणाम, नैवेध.

    🌷तदभव शब्द :🌷

    ·         मराठीमध्ये जे शब्द संस्कृत मधून येतांना त्यांच्या मूळ रूपात काही बदल होतो त्या शब्दांना ‘तदभव शब्द’ असे म्हणतात.

    उदाहरण : घर, पाय, भाऊ, सासू, सासरा, गाव, दूध, घास, कोवळा, ओळ, काम, घाम, घडा, फुल, आसू, धुर, जुना, चाक, आग, धूळ, दिवा, पान, वीज, चामडे, तहान, अंजली, चोच, तण, माकड, अडाणी, उधोग, शेत, पाणी, पेटी, विनंती, ओंजळ, आंधळा, काय, धुर, पंख, ताक, कान, गाय.

    देशी/देशीज शब्द :

      महाराष्ट्रातील मूळ रहिवाशांच्या बोलीभाषेमधील वापरल्या जाणार्‍या शब्दांना ‘देशी शब्द’ असे म्हणतात.

    उदाहरणे : झाड, दगड, धोंडा, घोडा, डोळा, डोके, हाड, पोट, गुडघा, बोका, रेडा, बाजारी, वांगे, लुगडे, झोप, खुळा, चिमणी, ढेकूण, कंबर, पीठ, डोळा, मुलगा, लाजरा, वेढा, गार, लाकूड, ओटी, वेडा, अबोला, लूट, अंघोळ, उडी, शेतकरी, आजार, रोग, ओढा, चोर, वारकरी, मळकट, धड, ओटा, डोंगर.    

    परभाषीय शब्द :

    संस्कृत व्यतिरिक्त इतर भाषांमधून मराठीत आलेल्या शब्दांना ‘परभाषीय शब्द’ असे म्हणतात.

    1) तुर्की शब्द

    ·         कालगी, बंदूक, कजाग

    2) इंग्रजी शब्द

    ·         टी.व्ही., डॉक्टर, कोर्ट, पेन, पार्सल, सायकल, स्टेशन, हॉस्पिटल, बस, फाईल, रेल्वे, पास, ब्रेक, कप, मास्तर, फी, बॉल, स्टॉप, ऑफिस, एजंट, टेलिफोन, सिनेमा, सर्कस, पॅंट, बॅट, पोस्ट, तिकीट, ड्रायव्हर, मोटर, कंडक्टर, नंबर, टीचर, सर, मॅडम, पेपर, नर्स, पेशंट, इंजेक्शन, बटन ड्रेस, ग्लास, इत्यादी. 

    🌿3) पोर्तुगीज शब्द

    ·         बटाटा, तंभाखू, पगार, बिजागरी, कोबी, हापूस, फणस, घमेले, पायरी, लोणचे, मेज, चावी, तुरुंग, तिजोरी, काडतुस.

    🌿4) फारशी शब्द

    ·         रवाना, समान, हकीकत, अत्तर, अब्रू, पेशवा, पोशाख, सौदागार, कामगार, गुन्हेगार, फडवणीस, बाम, लेजीम, शाई, गरीब, खानेसुमारी, हजार, शाहीर, मोहोर, सरकार,  महिना हप्ता. 

    🌿5) अरबी शब्द

    ·         अर्ज, इनाम, हुकूम, मेहनत, जाहीर, मंजूर, शाहीर, साहेब, मालक, मौताज, नक्कल, जबाब, उर्फ, पैज, मजबूत, शहर, नजर, खर्च, मनोरा, वाद, मदत, बदल. 

    🌿6) कानडी शब्द  

    ·         हंडा, भांडे, अक्का, गाजर, भाकरी, अण्णा, पिशवी, खोली, बांगडी, लवंग, अडकित्ता, चाकरी, पापड, खलबत्ता, किल्ली, तूप, चिंधी, गुढी, विळी, आई, रजई, तंदूर, चिंच, खोबरे, कणीक, चिमटा, नथ, तांब्या, उडीद, पाट, गाल, काका, टाळू, गादी, खिडकी, गच्ची, बांबू, ताई, गुंडी, कांबळे. 

    🌿7) गुजराती शब्द

    ·         सदरा, दलाल, ढोकळा, घी, डबा, दादर, रिकामटेकडा, इजा, शेट. 

    🌿8) हिन्दी शब्द

    ·         बच्चा, बात, भाई, दिल, दाम, करोड, बेटा, मिलाप, तपास, और, नानी, मंजूर,  इमली. 

    🌿9) तेलगू शब्द

    ·         ताळा, अनरसा, किडूकमिडूक, शिकेकाई, बंडी, डबी. 

    🌿10) तामिळ शब्द

    ·         चिल्ली, पिल्ली, सार, मठ्ठा.

    🌿 सिद्ध व सधीत शब्द :🌿

    1) सिद्ध शब्द

    भाषेत जे शब्द मुळात धातू असतात त्यांना ‘सिद्ध शब्द’ असे म्हणतात.

    उदा. ये, जा, खा, पी, बस, उठ, कर, गा इत्यादी.

    सिद्ध शब्दांचे 3 प्रकार पडतात.

    अ). तत्सम  

    ब). तदभव

    क). देशी (यांचा अभ्यास आपण यापूर्वी केला आहे.)

    🌿2) साधीत शब्द🌿

    ·         सिद्ध शब्दाला म्हणजेच धातूच्या पूर्वी उपसर्ग किंवा नंतर प्रत्यय लागून ‘साधित शब्द’ तयार होतो.

    ·    

        साधित शब्दांचे पुढील 4 प्रकार पडतात

    अ)उपसर्गघटित

    ब) प्रत्ययघटित

    क) अभ्यस्त  

    ड) सामासिक

    🌿🌿शब्दसिद्धी 🌿🌿

    शब्द कसा तयार झाला आहे, म्हणजे सिद्ध कसा झाला आहे यालाच ‘शब्दसिद्धी’ असे म्हणतात.    

    शब्दांचे दोन प्रकार आहेत.      

    १) सिद्ध शब्द  

    २) साधित शब्द       

           

    🌿🌿१) सिद्ध शब्द :- 

    शब्द जसा आहे तसाच त्याचा भाषेत उपयोग केला म्हणजे त्या शब्दाला सिद्ध शब्द म्हणतात.      

    सिद्ध, साधित, उपसर्ग, प्रत्यय जा, ये, कर, बस, बोल, पी यासारखे मूळ धातू किंवा शब्द भाषेत असतात त्यांना सिद्ध शब्द असे म्हणतात.           

    उदा.

    ये, जा, पी, उठ, कर, गा इ.            

    सिद्ध शब्दांचे चार प्रकार पडतात पुढीलप्रमाणे :-   

    🌿अ) तत्सम शब्द –          

    जे संस्कृत शब्द मराठी भाषेत जसेच्या तसे काहीही बदल न होता आले आहेत त्यांना ‘तत्सम शब्द’ असे म्हणतात. 

    उदाहरणार्थ           

    कवि, मधु, गुरु, पिता, पुत्र, कन्या, वृक्ष, पुरुष, धर्म, सत्कार, समर्थन, उत्सव, पुष्प, जल, प्रीती, कर, ग्रंथ, पृथ्वी, भूगोल, विद्यवान, भगवान, परंतु, यद्यपि, यथामती, कर्ण, पर्ण, अरण्य, हस्त, मस्तक, कर्म, अग्नी, नदी, कमल इत्यादी       

    🌿आ) तद्भव शब्द –    

    जे शब्द संस्कृत मधून मराठीमध्ये येताना त्यांच्या मूळ रूपात काही बदल होतो त्या शब्दांना ‘ तद्भव शब्द’ असे म्हणतात.

    उदाहरणार्थ  

    कान, चाक, आग, पान, विनंती, घर, पाय, भाऊ, सासू, सासरा, गाव, दुध, घास, कोवळा, ओठ, घाम, काम, इत्यादी     

    🌿इ) देशी किंवा देशज शब्द –     

    महाराष्ट्रातील मूळ रहिवाशांच्या बोलीभाषेमधील वापरल्या जाणार्या शब्दांना ‘देशी शब्द’ असे म्हणतात.    

    उदाहरणार्थ       

    झाड, दगड, धोंडा, घोडा, डोळा, डोके, हाड, पोट, गुडघा, बोका, रेडा, बाजरी, वांगे, लुगडे, झोप, खुळा, चिमणी, ढेकुण, कंबर इत्यादी. 

      

    ई) परभाषीय शब्द –

    संस्कृत व्यतिरिक्त इतर भाषांमधून मराठीत आलेल्या शब्दांना ‘परभाषीय शब्द’ असे म्हणतात.

    याचे दोन उपप्रकार पडतात.      

    अ. परकीय किंवा विदेशी शब्द  

    ब. स्वदेशी शब्द (परप्रांतीय भारतीय शब्द)

    )🌿🌿 परकीय किंवा विदेशी शब्द🌿🌿

    🌷इंग्रजी शब्द –       

    टेबल, पेपर, मार्क, नंबर, टीचर, सर, म्याडम, ऑफीस, ट्रेन, रेल्वे, बस, टिकीट, इयव्हर, मोटर, कडक्टर, स्टेशन, पोस्ट, कार्ड, पार्सल, नर्स, डॉक्टर, पेशंट, इंजेक्शन, हॉस्पिटल, शर्ट, पैंट, बटन, बट, बॉल, ड्रेस, ग्लास इत्यादी. 

    🌷पोर्तुगीज शब्द –     

    बटाटा, तंबाखू, पगार, बिजागरे, कोबी, हापूस, फणस इत्यादी. 

    🌷फारसी शब्द –      

    खाना, सामान, हकीकत, अत्तर, अब्रू, पेशवा, सौदागर, कामगार, गुन्हेगार, फडणवीस इत्यादी.                

    🌷अरबी शब्द –

    अर्ज, इनाम, हुकूम, मालक, मौताज, नक्कल, जबाब, उर्फ, पैज, मजबूत, वाद, मदत, बदल इत्यादी           

    🌿🌿ब. स्वदेशी शब्द ( परप्रांतीय भारतीय शब्द ) 🌿🌿

    🌷कानडी शब्द –    

    तूप, कुंची, हंडा, भांडे, अक्का, गाजर, भाकरी, अण्णा, पिशवी, खोली, बांगडी, लवंग, चाकरी, पापड, खलबत्ता, किल्ली, चिंधी, गुढी, विळी, आई, रजई, तंदूर, चिंच, खोबरे, कणीक, चिमटा, नथ इत्यादी    

    🌷गुजराती शब्द –   

    घी, दादर, शेट, दलाल, डबा, रिकामटेकडा इत्यादी     

    🌷तामिळी शब्द –

    चिल्लीपिल्ली, सार, मठ्ठा इत्यादी    

    🌷तेलगु शब्द –

    ताळा, शिकेकाई, अनरसा, किडूकमिडूक, बंडी, डबी इत्यादी 

    🌷हिंदी शब्द –     

    भाई, बेटा, बच्चा, मिलाप, दाम, करोड, बात, दिल, तपास, और, नानी, मंजूर, इमली इत्यादी     

    🌿🌿साधित शब्द 🌿🌿

    सिद्ध शब्दाला म्हणजेच धातूच्या पूर्वी उपसर्ग किंवा नंतर प्रत्यय लागून ‘साधित शब्द’ तयार होतो.          

    कर यासारख्या सिद्ध धातूपासून करू, करून, कर्ता, करणारा, होकार, प्रतिकार, यासारखे शब्द बनवितात त्यांना साधित शब्द असे म्हणतात.               

    साधित शब्दांचे पुढील चार प्रकार पडतात. 

    🌿🌿अ) उपसर्गघटित :- 🌿🌿

    मूळ शब्दाच्या मागे एक किंवा अधिक अक्षरे लावून काही साधित शब्द बनवितात. या अक्षरांना उपसर्ग असे म्हणतात.  

    शब्दाच्या पूर्वी जी अक्षरे जोडली जातात त्यांना उपसर्ग असे म्हणतात तसेच अशी अक्षरे जोडून जे शब्द तयार होतात त्या शब्दांना ‘उपसर्ग घटित शब्द’ असे म्हणतात.  

    शब्दांच्या पूर्वी उपसर्ग लागून जे शब्द तयार होतात त्यांना उपसर्गघटीत शब्द असे म्हणतात. 

    उदाहरणार्थ  

    आ + हार = आहार, याचप्रमाणे विहार, परिहार, विहार, अपहार, संहार, उपहार, प्रहार, उपाहार इत्यादी  

    🌿🌿ब) प्रत्ययघटित शब्द :-   🌿🌿   

    प्रत्ययघटीत शब्द शब्दांच्या किंवा धातूच्या पुढे एक किंवा अधिक अक्षरे लावून काही शब्द तयार होतात अशा अक्षरांना प्रत्यय असे म्हणतात.  

    धातूच्या किंवा शब्दांच्या पुढे एक किंवा अधिक अक्षरे लावून प्रत्यय तयार होतात व तयार होणार्‍या शब्दांना ‘प्रत्ययघटित शब्द’ असे म्हणतात.

    जन या धातूला प्रत्यय लागून जनन, जननी, जनता, जन्य यासारखे शब्द बनतात. या शब्दात न,क,ता,नी,य हे प्रत्यय होत. अशा त-हेचे प्रत्यय लागून बनलेल्या शब्दांना प्रत्ययघटीत शब्द असे म्हणतात.        

    उदा.  

    जनन, जनक, जननी, जनता, झोपाळू, ओढा         

    क) अभ्यस्त शब्द :-  मराठी व्याकरण शब्दसिद्धी व त्याचे उदाहरणे

    एखाद्या शब्दांत एका शब्दाची अथवा काही अक्षरांनी पुनरावृत्ती झालेली असते. अशा शब्दांना ‘अभ्यस्त शब्द’ असे म्हणतात.     

    घरघर, हळूहळू, शेजारीपाजारी, दगडबीगड, यासारख्या शब्दात एकाच शब्दाचा किंवा काही अक्षरांची पुनरावृत्ती किंवा वित्व होऊन हे शब्द बनलेले असतात.        

    अभ्यस्त म्हणजे वित्व किंवा दुप्पट करणे असा होतो.            

    उदा.  

    शेजरीपाजारी, किरकिर इ.  

    🌷अभ्यस्त शब्दाचे तीन प्रकार असतात.     

    १) पूर्णाभ्यस्त शब्द :-          

    एक पूर्ण शब्द पुन्हा पुन्हा येवून एक जोडशब्द बनतो तेंव्हा त्याला पुर्नाभ्यस्त शब्द असे म्हणतात.         

    उदा.     

    जो जो, क्षणक्षण, आतल्या आत, कळकळ, मळमळ, बडबड, बारीक बारीक, समोरासमोर, हळूहळू, पुढेपुढे, पैसाच पैसा, मजाच मजा, हिरवेहिरवे इ.

     

    २) अंशाभ्यस्त शब्द :- मराठी व्याकरण शब्दसिद्धी व त्याचे उपयोग  

    जेव्हा पूर्ण शब्द हा जोडशब्दात जशाच्या तसा पुन्हा येतो एखादे अक्षर बदलून येतो तेव्हा त्या जोडशब्दांना अंशाभ्यस्त शब्द असे म्हणतात.

    उदाहरणार्थ  

    अदलाबदल, उभाआडवा, लाडीगोडी, सोक्षमोक्ष, जिकडेतिकडे, गोडधोड, गडबड, दगडबिगड, घरबीर, शेजारीपाजारी, झाडबीड, बारीकसारीक, उरलासुरला, आडवातिडवा, अर्धामुर्धा, अघळपघळ, दगडबिगड, गोडधोड, किडूकमिडूक, घरबीर, उद्याबिया इत्यादी      

    कधी कधी पहिल्या नामाच्या अर्थाचेच नाम जोडून विरुक्ती होते.  

    उदाहरणार्थ  

    कागदपत्रे, कामगाज, कपडालत्ता, बाजारहाट, साजशृंगार, बाडबिस्तरा इत्यादी                 

    फारसी + फारसी = अक्कलहुशारी, डावपेच, जुलूमजबरी  

    फारसी + मराठी = अंमलबजावणी, कागदपत्रे, खर्चवेच, मेवामिठाई, बाजारहाट इत्यादी  

    मराठी + फारसी = दंगामस्ती, थटामस्करी, धनदौलत, मानमरातब, रीतरिवाज,

    🌿🌿३) अनुकरणवाचक शब्द :-  

    ज्या शब्दांमध्ये एखाद्या ध्वनिवाचक शब्दांची पुनरावृत्ती झालेली असते, अशा शब्दांना अनुकरणवाचक शब्द असे म्हणतात. काही शब्दात एखाद्या ध्वनीवाचक शब्दाची पुनुरुक्ती साधलेली असते.     

    उदाहरणार्थ  

    बडबड, किरकिर, गुटगुटीत, कडकडाट, गडगडाट, फडफड, खदखदून, तुरुतुरु, चूटचूट, गडगड, वटवट अशा शब्दांना अनुकरणवाचक शब्द असे म्हणतात. 

    ड) सामासिक शब्द :-

    जेव्हा दोन किंवा अधिक शब्द एकमेकांमधील परस्पर संबंधामुळे एकत्र येऊन तयार होणार्या शब्दाला ‘सामासिक शब्द’ असे म्हणतात.         

    उदा.  

    देवघर, पोळपाट इ. मराठी व्याकरण शब्दसिद्धी व त्याचे उपयोग

    सर्व मराठी व्याकरण नोट्स पहा किवा डाउनलोड करा Marathi Vyakaran

    All Government Jobs Notification Visit Now For Free Online Mock Test Solve Now For Latest Govt Jobs Notification Visit Now Free Online Live Video Lectures Watch Now

    मराठी व्याकरण विरामचिन्हे

    मराठी व्याकरण विरामचिन्हे

    मराठी व्याकरण विरामचिन्हे विराम चिन्हांचा वापर भावनांच्या,विचारांच्या आविष्कारासाठी आवश्यक व महत्त्वाचा ठरतो. भाषा व्यवहारात लेखन, भाषण , वाचन या क्रिया सतत व सातत्याने घडत असतात.       

    जेव्हा आपण लेखन करतो तेव्हा कथन केलेले वाचकांच्या लक्षात यावे म्हणून विरामचिन्हांचा वापर केला जातो. कोणताही मजकूर वाचत असताना लिहलेला अर्थ लक्षात घेऊन आपण थांबतो. या थांबण्याला विराम घेणे असे म्हणतात. हा विराम कधी अल्प असतो तर कधी त्यापेक्षा अधिक असतो. कधी एखादे वाक्य बोलनाऱ्या व्यक्तीच्या मुखातील असतो.           

    विरामचिन्ह

    बोलताना किंवा लिहिताना अर्थ नीट लक्षात यावा म्हणून शब्द व वाक्ये यांमध्ये काही काळ थांबावे लागते. कोठे किती थांबावे, हे ध्यानात येण्यासाठी जी विशिष्ट चिन्हे वापरतात, तीच विराम चिन्हे होत.          

    आपण संभाषण करताना/बोलताना थांबतो म्हणजेच विराम घेतो आणि तो ज्या चिन्हांनी दर्शविला जातो त्या चिन्हांना विरामचिन्हे असे म्हणतात.           

    विराम म्हणजे थांबणे. बोलताना आपण आवश्यकतेनुसार कमी अधिक वेळ थांबू शकतो, परंतु लिहिताना तसे करता येत नाही, म्हणून ही थांबण्याची क्रिया विरामचिन्हाव्दारे दर्शवली जाते.        

    विरामचिन्हचे प्रकार पुढीलप्रमाणे :-          

    १) पूर्णविराम (.)

    २) अर्धविराम (;)

    ३) स्वल्पविराम (,)

    ४) अपूर्णविराम (:)

    ५) प्रश्नचिन्ह (?)

    ६) उद्गारवाचक (!)

    ७) अवतरणचिन्ह (“-“)

    ८) संयोगचिन्ह (-)

    ९) अपसरणचिन्ह (_)

    १०) विकल्प चिन्ह (/)    

    विरामचिन्ह प्रकार

    🌷पूर्णविराम (.) :-  🌷          

    वाक्य पूर्ण झाल्यावर हे दाखवण्यासाठी हे चिन्ह वापरतात.         

    उदा.     

    काजल शाळेत चालली.          

    पूर्णविराम

    🌷🌷अर्धविराम (;) :-    🌷🌷      

    दोन छोटी वाक्ये उभयान्वयी अव्ययाने जोडताना या चिन्हाचा वापर करतात.       

    ज्यांचा परस्पर संबंध नाही असे वाक्यांश जेव्हा मोठ्या वाक्यात येतात तेव्हा त्या निरनिराळ्या वाक्यांशामध्ये अर्धविराम वापरतात. संयुक्त वाक्यातील समान वाक्ये वेगवेगळी दाखविण्यासाठी.                  

    उदा.

    मी तिला कॅाल केला ; पण तिने उचला नाही.

    🌿अर्ध विराम🌿

    🌷🌷स्वल्पविराम (,) :-   🌷🌷         

    एकाच जातीचे अनेक शब्द लागोपाठ आल्यास प्रत्येक शब्दाच्या पुढे या चिन्हाचा वापर करतात.  

    वाक्यातील शब्द, विभाग किंवा वाक्याचा अंश यांचा वेगळेपणा दाखविण्यासाठी, मोठे वाक्यांश वेगळे दर्शविण्यासाठी, समान वाक्ये निराळी दाखविण्याकरता. वाक्यात आरंभी संबोधन आल्यास संबोधनवाचक शब्दापुढे स्वल्पविराम या चिन्हाचा वापर केला जातो. एकाच वाक्यात दोन पेक्षा अधिक शब्द आले असता.   

    उदा.    

    १. जेवायला डाळ, भात, भाजी केली आहे.

    २. आम्ही संग्रहालयातील प्राणी, पक्षी, चित्रे, नाणी, ताम्रपट, लिपिप्रकार पहिले. 

    🌿स्वल्पविराम🌿

    🌷🌷अपूर्णविराम (:) :-    🌷🌷

    वाक्यातील गोष्टी वाक्यानंतर सांगायच्या असतील तेव्हा या चिन्हाचा वापर होतो. वाक्याच्या शेवटी तपशील द्यावयाचा असल्यास. 

    उदा.

    हा पदार्थ करण्याच्या तीन पद्धती आहेत : उकडून, तळून, भाजून. 

    🌿अर्धंविराम🌿

    🌷🌷प्रश्नचिन्ह (?) :- 🌷🌷 

    याचा वापर प्रश्नार्थक वाक्याच्या शेवटी करण्यात येतो. वाक्यात प्रश्न आला असेल तर वाक्याच्या शेवटी प्रश्नचिन्ह येते. प्रश्न विचारताना या चिन्हाचा वापर करतात. 

    उदा. 

    १. तुम्ही जेवलात का ?

    २. रमाची परीक्षा कधी आहे? 

    ३. सुरेशचे लग्न कधी होणार? 

    🌿प्रशचिन्ह🌿

    🌷🌷उद्गारवाचक (!) :- 🌷🌷

    मनातील उत्कट भावना व्यक्त करताना शब्दाच्या शेवटी या चिन्हाचा वापर करतात. उत्कट भावना व्यक्त करताना ती दाखविणाऱ्या शब्दाच्या शेवटी वापर होतो.           

    उदा. 

    १. शाब्बास, असाच अभ्यास कर!          

    २. छान, हीच खरी देशसेवा आहे!         

    ३. अरे वा ! किती सुंदर दिसतेस तू.               

    🌿उद्गाररवाचक🌿

    अवतरणचिन्ह (“-“) :-     

    बोलणाऱ्याचे उद्गार जसेच्या तसे देताना या चिन्हाचा वापर करतात. एखाद्या वाक्यावर जोर द्यावयाचा असल्यास किंवा दुसऱ्याचे विचार अप्रत्यक्षपणे सांगायचे असल्यास ‘  ’ एकेरी अवतरण चिन्ह वापरतात.             

    एखाद्याच्या व्यक्तीचे तोंडचे शब्द जसेच्या तसे घेतले असता ” ” दुहेरी अवतरण चिन्हाचा वापर होतो.               

    उदा.      

    १. तो म्हणाला, “मी शाळेत येईन”.       

    २. अहमदनगर हे ‘ऐतिहासिक’ शहर आहे.      

         🌿अवतरणचिन्ह🌿

    संयोगचिन्ह (-) :-       

    दोन शब्द जोडताना व ओळ संपल्यावर शब्द अपुरे राहिल्यास या चिन्हाचा वापर करतात.           

    उदा.          

    १. प्रेम-विवाह         

    २. रिक्षा-टॅक्सी     

       🌿 संयोगचिन्ह    🌿

    अपसरणचिन्ह (_) :-           

    बोलताना विचारमाला तुटल्यास व स्पष्टीकरण द्यायचे असल्यास या चिन्हाचा वापर करतात.       

    उदा.              

    मी त्याला सांगितले होते पण_   

            🌿अपसरण चिन्ह🌿

    🌷🌷विकल्प चिन्ह (/) :-   🌷🌷     

    एखाद्या शब्दासाठी असलेला पर्याय दाखविण्यासाठी या चिन्हाचा वापर करतात.            

    उदा.             

    मी बस/रिक्षाने घरी जाईन.

    🌿विकल्प चिन्ह🌿

    सर्व मराठी व्याकरण नोट्स पहा किवा डाउनलोड करा Marathi Vyakaran

    All Government Jobs Notification Visit Now For Free Online Mock Test Solve Now For Latest Govt Jobs Notification Visit Now Free Online Live Video Lectures Watch Now

    मराठी व्याकरण लिंग विचार

    मराठी व्याकरण लिंग विचार

    मराठी व्याकरण लिंग विचार Marathi Vyakaran Ling Vichar लिंग विचार नामावरून जसे त्याचे लिंग समजते त्या नामाने दर्शवलेली वस्तु एक आहे की त्या वस्तु एकाहून अधिक आहेत हे ही कळते.

    नामाच्या ठिकाणी संख्या सु चविण्याचा जो एक धर्म आहे त्याला वचन असे म्हणतात.

    मराठीत दोन वचणे आहेत.

    1. एकवचन 2. अनेकवचन

    🌿अ. पुल्लिंगी नामाचे अनेक वचन

    नियम : 1. ‘आ’ कारान्त पुल्लिंगी नामाचे अनेक वचन ‘ए’ कारान्त होते.

    उदा : 1. मुलगा – मुलगे 2. घोडा – घोडे

    3. ससा – ससे 4. आंबा – आंबे

    5. कोंबडा – कोंबडे 6. कुत्रा – कुत्रे

    7. रस्ता – रस्ते 8. बगळा – बगळे

    🌿नियम : 2. ‘आ’ कारान्त शिवाय इतर सर्व पुल्लिंगी नामाचे रुपे दोन्ही वचनात सारखीच असतात.

     उदा : 1. देव – देव2. कवी – कवी

    3. न्हावी – न्हावी 4. लाडू – लाडू

    5. उंदीर – उंदीर 6. तेली – तेली

    🌿ब . स्त्रीलिंगी नामाचे अनेकवचन

    🌷नियम : 1. ‘अ’ कारान्त स्त्रीलिंगी नामाचे अनेकवचन केव्हा ‘आ’ कारान्त तर केव्हा ‘ई’ कारान्त होते.

     उदा : 1. वेळ – वेळा 2. चूक – चुका

    3. केळ – केळी 4. चूल – चुली

    5. वीट – वीटा 6. सून – सुना

    7. गाय – गायी 8. वात – वाती

    🌷नियम : 2. ‘आ’ कारान्त स्त्रीलिंगी तत्सम नामांचे अनेकवचन एक वचनासारखेच असते.

    उदा : 1. भाषा – भाषा 2. दिशा – दिशा

    3. सभा -सभा 4. विध्या – विध्या

    🌷नियम : 3. ‘ई’ कारान्त स्त्रीलिंगी नामाचे अनेक वचन या कारान्त होते.

     उदा : 1. नदी – नद्या 2. स्त्री – स्त्रीया

    3. काठी – काठ्या 4. टोपी – टोप्या

    5. पाती – पाट्या 6. वही – वह्या

    7. बी – बीय8. गाडी – गाड्या

    9. भाकरी – भाकर्‍या 10. वाटी – वाट्या

    🌷नियम : 4. ‘ऊ’ कारान्त स्त्रीलिंगी अनेक वचन ‘वा’ कारान्त होते.

    उदा : 1. ऊ – ऊवा 2. जाऊ – जावा

    3. पीसु – पीसवा 4. सासू – सासवा

    5. जळू – जळवा

    अपवाद : 1. वस्तु – वस्तु 2. बाजू – बाजू 3. वाळू – वाळू

    🌷नियम : 5. काही नामे नेहमी अनेकवचनी आढळतात. त्यांचे एकवचन होत नाही.

    उदा : 1. कांजीन्या 2. डोहाळे

    3. कोरा 4. क्लेश

    5. हाल 6. रोमांच

    मराठी व्याकरण लिंग विचार

    नामाच्या रूपावरुन एखादी वस्तु वास्तविक अगर काल्पनिक पुरुषजातीची आहे की, स्त्रीजातीची आहे की, दोन्हीपैकी कोणत्याच जातीची नाही असे ज्यावरून कळते त्याला त्याचे लिंग असे म्हणतात.

    मराठी भाषेत लिंगाचे तीन प्रकार पडतात.

    1. पुल्लिंगी      2. स्त्रीलिंगी       3. नपुसकलिंगी

    1.      पुल्लिंगी : मुलगा, शिक्षक, घोडा, चिमणा, सूर्य, चंद्र, सागर, दगड, कागद, पंखा इ.

    2.      स्त्रीलिंगी : मुलगी, शिक्षिका, घोडी, चिमणी, खुर्ची, शाळा, नदी, वही, खिडकी, इमारत, पाटी इ.

    3.      नपुंसकलिंगी : पुस्तक, घर, वासरू, पाखरू, लेकरू, झाड, शहर, घड्याळ, वाहन इ.

    लिंग भेदामुळे नामांच्या रूपात होणारे बदल

    सर्व मराठी व्याकरण नोट्स पहा किवा डाउनलोड करा Marathi Vyakaran

    All Government Jobs Notification Visit Now For Free Online Mock Test Solve Now For Latest Govt Jobs Notification Visit Now Free Online Live Video Lectures Watch Now

    मराठी व्याकरण संधी

    मराठी व्याकरण संधी

    मराठी व्याकरण संधी (Marathi Vyakaran sandhi Prakar ) जोडशब्द तयार करताना पहिल्या शब्दातील शेवटचा वर्ण व दुस-या शब्दातील पहिला वर्ण हे एकमेकांमध्ये मिसळतात आणि त्या दोघांबद्दल एकच वर्ण तयार होतो वर्णाच्या अशा एकत्र होण्याच्या प्रकारास संधी असे म्हणतात. संधी म्हणजे सांधणे, जोडणे होय.

    🌷🌷संधीचे प्रकार🌷🌷

    १. स्वरसंधी:–

    एकमेकांशेजारी येणारे वर्ण हे जर स्वरांनी जोडले असतील तर त्यांना ‘स्वरसंधी’ असे म्हणतात किंवा एक पाठोपाठ एक येणारे दोन स्वर एकत्र होण्याच्या क्रियेला स्वरसंधी असे म्हणतात. स्वरसंधीचे स्वरूप स्वर  स्वर असे असते.

    उदाहरणार्थ:-

    कवि + ईश्वर = कवीश्वर (इ + ई = ई)

    🌷🌷२. व्यंजनसंधी: –🌷🌷

    जवळजवळ येणा-या दोन वर्णांपैकी दोन्ही वर्ण व्यंजने असतील किंवा पहिला वर्ण व्यंजन व दुसरा वर्ण स्वर असेल तर त्याला व्यंजनसंधी असे म्हणतात. एका पाठोपाठ एक येणारे व्यंजन किंवा स्वर यांच्या एकत्र होण्याच्या क्रियेला ‘व्यंजनसंधी’ म्हणतात.

     उदाहरणार्थ:- 

    १. सत + जन = सज्जन

      (त + ज) (व्यंजन + व्यंजन = व्यंजन संधी)  

    २. चित  + आनंद = चिदानंद

      (त + आ) (व्यंजन + स्वर = व्यंजन संधी)

    🌷🌷३. विसर्गसंधी: –🌷🌷

    एकत्र येणा-या वर्णातील पहिला विसर्ग व दुसरा वर्ण व्यंजन किंवा स्वर असेल तेंव्हा त्यास विसर्गसंधी असे म्हणतात. विसर्ग  व्यंजन किंवा विसर्ग  स्वर असे त्याचे स्वरूप असते.

    उदाहरणार्थ : – 

    १. तप: + धन = तपोधन (विसर्ग  +ध)   

    २. दुः + आत्मा = दुरात्मा (विसर्ग + आ)

    🌷🌷सजातीय स्वरसंधी किंवा दिर्घत्वसंधी -🌷🌷

    दोन सजातीय स्वर लागोपाठ आल्यास त्या दोघांबद्दल त्याच जातीतील एकच दीर्घ स्वर येतो याला सजातीय स्वरसंधी किंवा दिर्घत्वसंधी असे म्हणतात.

    सजातीय स्वरसंधीची उदाहरणे पुढीलप्रमाणे आहेत.

    अ +अ = आ    

    १. सूर्य + अस्त = सूर्यास्त

    २. कट + अक्ष = कटाक्ष

    ३. रूप + अंतर = रुपांतर

    ४. मिष्ट + अन्न = मिष्टान्न

    ५. स + अभिनय = साभिनय

    ६. प्रथम + अध्याय = प्रथमाध्याय

    ७. सह + अध्यायी = सहाध्यायी

    ८. पुरुष + अर्थ = पुरुषार्थ

    ९. सह + अनुभूती = सहानुभूती

    १०. मंद + अंध = मंदांध

    ११. स्वभाव + अनुसार = स्वभावानुसार

    🌷🌷अ + आ = आ🌷🌷

    १. देव + आलय = देवालय

    २. हिम + आलय = हिमालय

    ३. फल + आहार = फलाहार

    ४. अनाथ + आश्रम = अनाथाश्रम

    ५. गोल + आकार = गोलाकार

    ६. मंत्र + आलय = मंत्रालय

    ७. शिशिर + आगमन = शिशिरागमन

    ८. प्रथम + अध्याय = प्रथमाध्याय

    ९. धन + आदेश = धनादेश

    १०. जन + आदेश = जनादेश

    ११. दुख: + आर्त = दुखार्त

    १२. नील + आकाश = नीलाकाश

    १३. कार्य + आरंभ = कार्यारंभ

    आ +आ = आ

    १. महिला + आश्रम = महिलाश्रम 

    २. राजा + आश्रय = राजाश्रय

    ३. कला + आनंद = कलानंद

    ४. विद्या + आलय = विद्यालय

    ५. राजा + आज्ञा = राजाज्ञा

    ६. चिंता + आतुर = चिंतातुर

    इ+ इ = ई

    १. मुनी + इच्छा = मुनीच्छा

    २. कवि + इच्छा = कवीच्छा

    इ+ इ = ई

    १. मुनी + इच्छा = मुनीच्छा

    २. कवि + इच्छा = कवीच्छा

    ३. अभि + इष्ट = अभीष्ट

    इ+ ई = ई

    १. गिरि + ईश = गिरीश

    २. कवि + ईश्वर = कवीश्वर

    ३. परि + ईक्षा = परीक्षा

    ई+ इ = ई

    १. गोमती + इच्छा = गोमतीच्छा

    २. रवी + इंद्र = रवींद्र

    ३. मही+  इंद्र = महिंद्र

    ई+ ई = ई

    १. मही + ईश = महीश

    २. पार्वती + ईश = पार्वती

    उ +उ = ऊ

    १. गुरु + उपदेश = गुरुपदेश

    २. भानु + उदय = भानुदय

    ऊ +उ = ऊ

    १. भू + उद्धार = भूद्धार

    २. वधू + उत्कर्ष = वधूत्कर्ष

    ३. लघू + उत्तरी = लघूत्तरी

    ऋ+ ऋ = ऋ

    १. मातृ + ऋण = मातृण

    सर्व मराठी व्याकरण नोट्स पहा किवा डाउनलोड करा Marathi Vyakaran

    All Government Jobs Notification Visit Now For Free Online Mock Test Solve Now For Latest Govt Jobs Notification Visit Now Free Online Live Video Lectures Watch Now